Vul hier uw eigen inhoud in.

Można, także współcześnie, usłyszeć zdanie, że aby żyć, trzeba wierzyć. Niemniej, pytanie, które w naturalny sposób rodzi się po wypowiedzeniu tych słów to: wierzyć, ale w co lub w Kogo? Jak?

Dla chrześcijanina pytanie to brzmi dodatkowo: Czy wierzę dobrze? Czy moja wiara jest zgodna z nauczaniem, które znajduję w Piśmie Świętym; czy wierzę w to, co Bóg objawił w Jezusie Chrystusie, a co przekazali Apostołowie?

Chrześcijanie stawiają sobie te pytania od prawie 2000 lat i starają się na nie odpowiedzieć, redagując teksty wyznań wiary, będące skondensowanymi formułami nauczania wiary chrześcijańskiej.

Aby lepiej zrozumieć to zjawisko, postawmy trzy pytania, na które będziemy tutaj usiłowali odpowiedzieć:

- Dlaczego chrześcijanie mieli potrzebę - obok Pisma Świętego - formuł wiary, które miałyby autorytet „apostolski”, zawierających „streszczenie” prawd wiary?

- Pod wpływem jakich elementów taka konieczność pojawiła się w Kościele?

- Jakie są istotne elementy wiary według najstarszych formuł wyznawania wiary?

W pierwszych dziesięcioleciach istnienia wspólnot chrześcijańskich, należy podkreślić początkowy brak całości tekstu, który nazywamy Nowym Testamentem. Owszem, istniał on w formie słownej, opowiadanej bądź spisanej już, ale jeszcze rozproszonej.

Gdy już Nowy Testament znalazł - dzięki działaniu Ducha Świętego - swoją formę ostateczną, jego obfitość tekstu nie tylko nie wykluczyła, ale nawet wzmocniła konieczność istnienia pomocniczych tekstów, krótszych, zawierających podstawowe prawdy wiary chrześcijańskiej.

Natomiast potrzeba poczucia pochodzenia apostolskiego tych tekstów wynikała ze świadomości, że w ich konstrukcji należało dokonać procesu oddzielenia tego, co fundamentalne, podstawowe w nauczaniu chrześcijańskim od tego, co było jego pochodnym, drugorzędnym.

Rozpowszechniło się zatem w pierwszych wiekach przekonanie, że to sami Apostołowie zredagowali treść głównych artykułów pewnych wyznań wiary. A zatem - powaga tych tekstów była z natury swej wzmocniona.

Obserwując historię pierwszych wyznań wiary możemy powiedzieć, że teksty te prezentują dwa rodzaje:

1. Wyznanie wiary, ustalone „raz na zawsze” i zredagowane w języku Nowego Testamentu. W pierwszych czasach chrześcijaństwa uważane za dokonane przez samych Apostołów, podane jako streszczenie nauczania Pisma Świętego.

2. Wyznanie wiary, związane z warunkami, w jakich powstało i potrzebami wspólnoty Kościoła, na które miało odpowiedzieć.

Przedstawmy kilka obserwacji w odniesieniu do czterech tekstów, które w szczególny sposób wyróżniły się ważnością w historii chrześcijaństwa.

I. Apostolski Symbol Wiary (Skład Apostolski).

Nazywany popularnie „Credo”, tekst będący wykładem wiary chrześcijańskiej. Jest on nadal używany w Kościele Katolickim, Kościele Anglikańskim, a także w licznych Kościołach protestanckich. Nie jest natomiast uznany w Kościołach Prawosławnych.

Według historyków, tekst ten przybrał swoją ostateczną formę w Akwitanii, z końcem VI lub na początku VII wieku. Od wieku VIII to wyznanie wiary było rozpowszechniane w sposób masowy na terenie całego chrześcijańskiego Zachodu.

Zgodnie z towarzyszącą mu tradycją, Apostołowie mieli zgromadzić się nazajutrz po Wniebowstąpieniu, aby uporządkować ich wiarę, jej podstawy.

Współczesna analiza krytyczna tego tekstu twierdzi, że to wyznanie wiary wyraźnie wywodzi się z formuł wcześniejszych (III, a nawet II wieku). Miało swoje znaczące miejsce w nauczaniu katechumenów do chrztu (aby poddać egzaminowi wiarę katechumenów), praktykowanym w Kościele Rzymskim w III i IV wieku.

Skład Apostolski prezentuje, pod względem liturgicznym, jedną z najstarszych syntez wyznania wiary w Trójcę Św., (także w osobę i dzieło Jezusa Chrystusa), poprzez które wspólnota chrześcijańska wyznawała i uznawała swoją jedność wiary.

II. Nicejskie Wyznanie wiary.

Pierwszy Sobór Powszechny, zwołany w Nicei (w Bitynii) przez cesarza Konstantyna (325 r.), miał dać rozwiązanie sporom, które powstały wokół tez głoszonych przez Ariusza, prezbitera z Aleksandrii.

Ariusz, chcąc zachować pełny - w swoim rozumieniu - monoteizm, twierdził, że Ojciec jako jedyny jest bez początku, a Syn, Słowo wcielone, został zrodzony z czasem, nie będąc tej samej natury co Ojciec. Sobór, potwierdzając potępienie nauk Ariusza, określił, że Syn Boży jest homousios Ojca, tzn. z tej samej ousia (substancji po grecku) co Ojciec (czyli w pełni z Ojca).

III. Wyznanie wiary Nicejsko-konstantynopolitańskie.

Pierwsze publiczne ukazanie się tego tekstu miało miejsce w 451 r. (data Soboru Powszechnego w Chalcedonie), niemniej przyjęcie jego treści (przez zgromadzonych stu pięćdziesięciu Ojców Soborowych) miało miejsce podczas Soboru w Konstantynopolu, w roku 381.

Zainteresowanie doktrynalne Soboru w Konstantynopolu było niejako dwojakie.

Po pierwsze chodziło o zatwierdzenie pracy nad formułą wiary, której dokonał Sobór w Nicei. Z tej to racji wyznanie wiary, o którym mówimy, znane jest pod nazwą „Nicejsko-konstantynopolitańskiego”.

Kolejnym wyzwaniem soboru było opracowanie pomocy w odrzuceniu kolejnej kontrowersji teologicznej w Kościele - tzw. modalizmu (zgodnie z nim Syn i Duch byłyby tylko prowizorycznymi sposobami bycia jednego Boga).

Tekst wyznania wiary rozwija elementy związane z Wcieleniem Chrystusa i z osobą Ducha Świętego oraz mówi dużo Kościele i świecie, który ma nadejść. Ustala także naukę o Trójcy Św.: jest jeden Bóg w trzech osobach, wzajemnie sobie równych.

Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary stało się oficjalnym wyznaniem wiary Kościoła. Poza kwestią niezgodności poglądów w kwestii tzw. filioque (pochodzenia Ducha Św. od Ojca i Syna), to wyznanie wiary jest jedynym, które można określić prawdziwie powszechnym, ponieważ zostało przyjęte zarówno przez Kościoły chrześcijańskie Zachodu jak i Wschodu.

W praktyce Kościołów było często używane jako tekst pozwalający na zweryfikowanie ortodoksji (prawdziwości wiary) wierzącego podejrzanego o herezję.

W liturgii, to wyznanie wiary pozostaje wciąż żywe. Jest używane, czy to jako „Credo” chrzcielne (przede wszystkim na Wschodzie), czy jako „Credo” tzw. Eucharystyczne, czyli odnoszące się do sakramentu Komunii; przede wszystkim w chrześcijaństwie zachodnim.

IV. Atanazjańskie wyznanie wiary.

Wyznanie to budzi najwięcej problemów: nie jest ono „klasycznym” wyznaniem wiary, nie ma też związku z Atanazym (298-373 r.), biskupem Aleksandrii.

Najprawdopodobniej nie jest to typowe wyznanie wiary, ani też dokument liturgiczny.

Według dużego prawdopodobieństwa, jest ono wykładem wiary ortodoksyjnej (zgodnej z nauczaniem Kościoła), które jakiś biskup zredagował z przeznaczeniem dla podległego mu kleru.

Tekst ten, napisany po łacinie i wykazujący jasno wpływ teologii łacińskiej (szczególnie Augustyna z Hippony), mógł być napisany na południu Galii lub Hiszpanii.

Większość historyków uznaje jego powstanie w V lub VI w., ale żaden z proponowanych przez tradycję autorów nie jest w pełni potwierdzany przez współczesnych specjalistów.

Choć tekst ten był zaaprobowany przez Reformatorów w XVI w., dzisiaj stracił swoją ważność liturgiczną w Kościołach protestanckich. Jednak nadal jest używany w liturgii Kościoła Katolickiego i Anglikańskiego.

Większość z tekstów dawnych wyznań wiary Kościoła Powszechnego odnosi nas do czasów nauczania Apostołów, poprzez ich treść i ich zgodność z Pismem Świętym. Możemy zatem powiedzieć, że dawne wyznania wiary, nawet jeżeli nie były bezpośrednim dziełem Apostołów, to jednak prowadzą nas do wiary Kościoła czasów apostolskich.

W sytuacji, gdy współcześnie wiara wielu chrześcijan opiera się częściej na emocjach i subiektywnych intuicjach, niż na rzetelnych podstawach nauki chrześcijańskiej, powrót do tych tekstów, choćby przez samo ich wspomnienie, wstępne wskazanie na nie, może być zachętą do refleksji nad zawartością ich treści, mogąc posłużyć do uporządkowania podstaw naszej wiary chrześcijańskiej, a taka przecież była najgłębsza wola Reformatorów chrześcijaństwa w XVI w.

Tomasz Pieczko